واقعیت، کف خیابان است/نگاهی به کتاب «تاریخ فشرده ایتالیا» که بررسی انتقادی پروژه ناتمام و ناکام ایتالیایی ساختن ایتالیایی‏‌هاست

ایتالیا برای بسیاری از ما با شکوه امپراتوری روم، هنر رنسانس، پیتزا و جاذبه‌های توریستی‌اش شناخته می‌شود؛ اما پشت این تصویر کارت‌پستالی، کشوری قرار دارد که تا همین امروز هم با بحران‌های عمیقِ هویت ملی دست‌به‌گریبان است. کریستوفر دوگان در کتاب تحسین‌شده‌اش، «تاریخ فشرده ایتالیا» که از مجموعه تاریخ‌های فشرده دانشگاه کمبریج محسوب می‌شود، دست روی همین نقطه حساس گذاشته است؛ اینکه چطور یک شبه‌جزیره با آن‌همه تکثر جغرافیایی و فرهنگی، به‌زور حوادث و ضرورت‌های تاریخی، زیر یک پرچم واحد جمع شد.

تاریخ‌نگاری علیه اسطوره‌ها

کریستوفر دوگان، استاد تاریخ مدرن ایتالیا در دانشگاه ردینگ و از شاگردان برجسته مورخ نامدار، دنیس مک‌اسمیت، در این کتاب ردای یک مورخ منتقد را به تن می‌کند و برخلاف روایت‌های رسمی و تاریخ‌نگارانه قرن نوزدهمی، فرآیند ملت‌سازی در ایتالیا را بررسی کرده است. او معتقد است که وحدت ایتالیا (ریزورجیمنتو) در سال ۱۸۶۱، بیش‌از‌آنکه ثمره اراده ملی باشد، نتیجه سلسله‌ای از تصادفات تاریخی و شرایط اضطراری بود.

تا پیش ‌از این سال، تنها اقلیت کوچکی معتقد بودند که ایتالیا یک ملت است و باید دولت واحد تشکیل دهد. حرف اصلی دوگان نیز چنین چیزی است؛ ایتالیا از نظر ساختاری و از نظر قانونی متحد شد، اما در شکل واقعی‌اش و آنچه توده‌ها می‌خواستند و می‌دیدند، اتحادی شکل نگرفت.  نویسنده با ظرافتی مثال‌زدنی، تضاد میان ایتالیای قانونی و «ایتالیای واقعی را باز می‌کند.

او نشان می‌دهد چگونه گسست ساختاری، زمینه‌ساز بسیاری از بی‌ثباتی‌های سیاسی، ظهور فاشیسم و بحران‌های معاصر در ایتالیا شد و چطور نخبگان حاکم، از کاوور و مازینی گرفته تا موسولینی، همواره تلاش کردند هویتی را به مردم تحمیل کنند که ریشه در زندگی روزمره آن‌ها نداشت. کتاب با تحلیلی از جبر جغرافیایی آغاز می‌شود. دوگان معتقد است، پیش‌از‌آنکه سیاست‌مداران ایتالیا را تکه‌تکه کنند، جغرافیا این کار را انجام داده بود. او تحلیل می‌کند تاریخ این کشور با جغرافیا گره خورده است.

براساس تحلیل دوگان، در طول تاریخ، همواره کوه‌های آلپ در شمال و رشته‌کوه آپنین باعث ایجاد تفرقه‌ سیاسی و اقتصادی شده است. یکی از یافته‌های محوری کتاب، تفاوت‌های ساختاری بین شمال و جنوب است. جنوب ایتالیا برای قرن‌ها در مدار نفوذ بیزانس، اعراب و اسپانیا بود، درحالی‌که شمال بیشتر با فرانسه و آلمان پیوند داشت. این تفاوت‌های جغرافیایی و تاریخی باعث شد که جنوب به حاشیه بازار اروپا رانده شود و حتی تلاش‌های دولت پس از ۱۸۶۱ نیز نتوانست اقتصاد جنوب را رقابت‌پذیر یا خودکفا کند.

دوگان در فصل دوم به سقوط روم می‌پردازد. نکته کلیدی دوگان در این فصل، نقش کلیسا و قدرت پاپ‌هاست. او استدلال می‌کند که نهاد کلیسا، در عین حفظ بقایای تمدن رومی، بزرگترین مانع سیاسی برای اتحاد بود. پاپ‌ها شکل خاصی از قدرت داشتند. یعنی قدرت‌‌شان آنقدر بود که مانع اتحاد دیگران شوند ولی به‌اندازه‌ای هم نبود که زمینه‌ساز اتحاد ایتالیایی‌ها شود.

 پیمونتیزه کردن ایتالیا

نقطه‌عطف تاریخ ایتالیا در نگاه دوگان، تهاجم ناپلئون بناپارت در سال ۱۷۹۶ است. او روایت می‌کند که چطور اشغال ایتالیا مفاهیم مدرن دولت، قانون‌گذاری سکولار را به این شبه‌جزیره تزریق کرد. اما نکته طلایی تحلیل او در فصل پنجم است که می‌گوید، وحدت ایتالیا (ریزورجیمنتو) جنبشی توده‌ای نبود. دوگان با کالبدشکافی نقش مازینی، کاوور و گاریبالدی، نتیجه می‌گیرد که آنچه در ۱۸۶۱ رخ داد، درواقع «پیمونتیزه کردن» ایتالیا بود؛ یعنی تحمیل ساختار یک ایالت شمالی بر کل کشور، بدون آنکه توده‌های فقیر جنوب اصلاً بفهمند ایتالیا چیست.

دوگان یکی از موانع را بر زبان می‌داند. در زمان اتحاد تخمین زده می‌‌شود که تنها 2/5 درصد جمعیت ایتالیا، زبان ایتالیایی (توسکان ادبی) را می‌فهمیدند. به‌باور دوگان، تعدد لهجه‌ها و زبان‌های محلی، مانع از یکپارچگی ملی می‌شد. پس از اینکه رم در سال ۱۸۷۰ فتح شد و آن را پایتخت اعلام کردند، نخبگان لیبرال با چالش بزرگ ادغام توده‌ها در دولت مواجه شدند.

درام نیز همین‌جا شکل می‌گیرد. شعار معروف آن‌زمان این بود: «ایتالیا را ساختیم، حالا باید ایتالیایی‌ها را بسازیم.» دوگان در فصل‌های ششم و هفتم کتابش نشان می‌دهد که دولت جدید لیبرال چطور در برقراری ارتباط با مردم شکست خورد. درحالی‌که نخبگان در رم مشغول بازی‌های سیاسی بودند، مردم در جنوب با فقر و بی‌سوادی دست‌وپنجه نرم می‌کردند.

دولت نیز سعی داشت با پروژه‌هایی مثل راه‌آهن این شکاف را بپوشاند، اما ورود ایتالیا به جنگ جهانی اول و بحران‌های اقتصادی و سرخوردگی‌های ملی، زمینه‌ساز اتفاق دیگری شد: ظهور فاشیسم.  بخش مربوط به فاشیسم، یکی از خواندنی‌ترین تحلیل‌های تاریخی کتاب است. دوگان فاشیسم را نه یک تصادف یا انحراف ناگهانی، بلکه پاسخی قابل‌ انتظار به تلاش‌های افراطی و آرمان‌گرایانه برای حل همان بحران هویت می‌بیند؛ ‌فاشیسم درواقع پاسخی خشن به ناکامی دولت‌های قبلی در ایجاد هویت ملی است. به نوشته دوگان، موسولینی می‌خواست با احیای نمادهای روم باستان و احیای شکوه آن دوران، انسان جدید ایتالیایی را بنا نهد اما چون اعتنایی به واقعیت‌های اجتماعی نداشت، با اولین تندباد جنگ جهانی دوم مثل خانه‌ای کاغذی فرو ریخت.

آتش زیر خاکستر 

فصل پایانی کتاب درباره ایتالیای پس از جنگ و رسیدنش به دوران جمهوری است. همان دوره‌ای که ثروت بادآورده و رشد صنعتی سریع با ساختارهای فاسد سیاسی و نفوذ مافیا گره می‌خورند و به دوره «مدرنیته نامتوازن» شناخته می‌شود. در ویرایش جدید کتاب که ترجمه فارسی نیز از روی همین نسخه صورت گرفته، ظهور سیلویو برلوسکونی در دهه ۱۹۹۰ تحلیل شده است.

سیاست‌مداری که وعده تغییرات ساختاری می‌داد اما او هم نتوانست فرهنگ سیاسی را تغییر دهد تا جمهوری دوم نیز از بسیاری جهات شبیه جمهوری اول باقی بماند. دوگان، در کتابش برلوسکونی را تجسم سیاست تصویرمحور می‌داند که به‌جای حل مشکلات ساختاری، به توده‌ها رویا می‌فروخت.  موضوعات و بحث‌های کتاب «تاریخ فشرده ایتالیا» قابلیت تعمیم به امروز و تحلیل سرشت و سرنوشت اتحاد ملی در این کشور را دارد.

ایتالیای فعلی نیز با چالش‌های اقتصادی متعددی روبه‌رو ا‌ست و تنش بین هویت‌های محلی، ملی و فراملی نیز شبیه آتش زیر خاکستر  عمل می‌کند. دوگان در فراز پایانی کتابش هشدار می‌دهد تا زمانی‌که دولت و ملت به درکی مشترک نرسند، هویت ملی واحد و مشروعیت سیاسی پایدار از آسمان آرزوها به زمین واقعیت نمی‌آید. 

کتاب «تاریخ فشرده ایتالیا، برای هر کسی که می‌خواهد بفهمد رویافروشی چه بلایی بر سر یک ملت می‌آورد، چطور ایده‌های ملی‌گرایانه یکجا سازنده می‌شوند و در جایی دیگر کشوری را به زانو درمی‌آورد، ضرورت دارد. دوگان، تاریخ ایتالیا را در یک کلام، تاریخ تلاش‌های نافرجام برای پر کردن گسست‌های عمیق می‌داند؛ گسست میان آنچه روی کاغذ نوشته می‌‌شود و سیاست‌مداران و محافل قدرت در پی‌ آنند، با آنچه در کف خیابان‌ها می‌گذرد و همیشه تعیین‌کننده است.

تاریخ فشرده ایتالیا

نویسنده: کریستوفر دوگان

مترجم: مرجان رضایی

انتشارات: نشر مرکز

قیمت: 780 هزار تومان

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید