ایستگاه بعدی هاوانا/دونالد ترامپ معتقد است پس از حذف نیکولاس مادورو از قدرت کوبا نیز بهخودی خود سقوط میکند
کارلوس گیمنز، نماینده کوبایی-آمریکایی جمهوریخواه در کنگره در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما غرق در شور و امیدیم.» مهاجران هیجانزده خروج مادورو را با سقوط دیوار برلین در سال ۱۹۸۹ مقایسه میکنند و آن را نویدبخش فروپاشی رژیمهای چپگرا در سراسر آمریکای لاتین میدانند.
در شهر ساحلی میامی در ایالت فلوریدا هر سال جشنی سنتی برگزار میشود که در آن شهروندان کوبایی-آمریکایی دور هم جمع میشوند، خوک باربیکیوشده میخورند و بهسلامتی «سال بعد در هاوانا» مینوشند. این سنت از سال 1959 آغاز شد؛ پس از آنکه فیدل کاسترو، رهبر انقلاب کمونیستی قدرت را در کوبا بهدست گرفت و بسیاری از شهروندان کوبایی را مجبور به مهاجرت کرد.
این مراسم نمادی از تمایل شدید مهاجران برای بازگشت به کوبا و نشاندهنده اعتقاد آنهاست که کاسترو بهزودی سقوط میکند و آنها میتوانند به خانه خود برگردند. گذشت زمان نشان داد که رژیم کاسترو بغایت مقاوم است و امید نهفته در این شعار به حسرتی تبدیل شده است.
اما امسال شاید متفاوت باشد. چنانچه گروه دیگری از مهاجران، یعنی ونزوئلاییهای مقیم آمریکا دستگیری دیکتاتور کشور خود، نیکولاس مادورو بهدست نیروهای آمریکایی در حمله شبانه در سوم ژانویه را جشن میگرفتند، دیاسپورای کوبایی نیز هورا کشیدند. آنها امیدوارند مردی که کشورشان را ملالآور کرده و باعث مهاجرت اخیراً یکچهارم از جمعیت کوبا شده، شاید در فهرست مشکلات دونالد ترامپ در نیمکره غربی در جایگاه بعدی قرار داشته باشد که بخواهد آن را با اتکا به زور حل کند.
کارلوس گیمنز، نماینده کوبایی-آمریکایی جمهوریخواه در کنگره در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما غرق در شور و امیدیم.» مهاجران هیجانزده خروج مادورو را با سقوط دیوار برلین در سال 1989 مقایسه میکنند و آن را نویدبخش فروپاشی رژیمهای چپگرا در سراسر آمریکای لاتین میدانند.
این هیجان نهتنها با دستگیری مادورو بلکه با اظهارات قاطعانه دولت ترامپ مبنی بر اینکه کوبا میتواند پروژه بعدی باشد، شدت گرفته است. مارکو روبیو در نشست خبری مارالاگو پس از دستگیری مادورو گفت که «اگر من در هاوانا زندگی میکردم و در دولت بودم، نگران میشدم.» روبیو که از نسل دوم کوبایی-آمریکاییها در میامی است، یکی از حامیان خستگیناپذیر پایان حکومت کمونیستی در کوبا است.
بهگزارش اکونومیست این کشور امروز نسبت به هر زمان دیگری از اوایل سالهای 1990، زمانی که نافع آن اتحاد جماهیر شوروی سقوط کرد و این جزیره وارد «دوران ویژه» صرفهجویی شد، در برابر فشارهای خارجی آسیبپذیرتر شده است. برای مدتی ونزوئلای غنی از نفت برای سرپانگهداشتن کوبا کمک کرد اما در سالهای اخیر سوءمدیریت صنعت نفت ونزوئلا و تحریمهای بینالمللی باعث شده صادرات نفت به کوبا تا حدوداً سهچهارم کاهش یابد؛ از بیش از 100هزار بشکه در روز در سال 2021 (حدوداً 80درصد از نیازهای داخلی) تا 16هزار بشکه در روز در سال 2025.
کار کوبا تمام است
کمی پس از آنکه نیروهای آمریکایی رهبر ونزوئلا را دستگیر کردند، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا گفت که کار کوبا هم تمام است و چشمهای مقامات دولتش به این جزیره کمونیستی دوخته شده است. ترامپ در هواپیمای ایرفورس وان به خبرنگاران گفت: «بهنظر میرسد کوبا آماده سقوط است. من نمیدانم که آنها میتوانند دوام آورند یا نه اما کوبا هیچ درآمدی ندارد. تمام درآمد آنها از ونزوئلا بود؛ از نفت ونزوئلا.» ترامپ در پاسخ به سوالها درباره مداخله نظامی ایالات متحده در کوبا گفت که فکر نمیکند نیازی باشد «چون بهنظر میرسد دارد سقوط میکند.»
هنوز معلوم نیست واشنگتن چه اقدامی در قبال کوبا انجام میدهد. دونالد ترامپ اطراف خود را با متخاصمانی علیه کوبا پر کرده است: مارکو روبیو، وزیر امور خارجه کوبایی-آمریکایی که پیش از این سمت بهعنوان سناتوری شناخته میشد که انزجار دیرینهای از دولت هاوانا دارد، مدتهاست این باور را القا میکند که تغییر در دولت ونزوئلا باعث تضعیف کوبا خواهد شد و از نظر او میتواند نتیجه خوشایندی داشته باشد.
دستگیری مادورو، دولت کوبا را در شرایط پرمخاطره و نامطمئنی قرار میدهد. ونزوئلا یکی از مهمترین شرکای اقتصادی و سیاسی کوبا بهشمار میرفت. بحران اقتصادی و نارضایتیهای سیاسی فزاینده گریبان کوبا را گرفته است. کوبا و ونزوئلا آنقدر بهیکدیگر نزدیک بودند که تقریباً نزدیک به 40 نفر از کوباییها در حملات روز شنبه آمریکا به کاراکاس کشته شدند. با تشدید تهدیدهای ترامپ در چند هفته گذشته نیکولاس مادورو برای محافظت از جان خود، روی محافظان کوبایی بهشدت حساب باز کرده بود.
ممکن است واشنگتن نیاز نداشته باشد برای ترغیب تغییر سیاسی در کوبا کار زیادی انجام دهد. محاصره نفت ونزوئلا، شاهراه اقتصادی این جزیره را قطع میکند. این نفت ونزوئلا است که چراغهای داخل کوبا را روشن نگه میدارد و در بازارهای بینالمللی در ازای ارز پرمبادله برای خرید کالای اساسی مثل دارو و مواد غذایی فروخته میشود. واکنشهای هاوانا حاکی از نگرانی است. خورخه پینیون، یکی از مدیران پیشین نفت مکزیک و کارشناس انرژی کوبا که در دانشگاه تگزاس در آستین کار میکند، در اینباره میگوید: «اگر ونزوئلا همین فردا صادرات نفت به کوبا را قطع کند، حکم مرگ آن را داده است.»
ونزوئلا و کوبا همکاری سیاسی و اقتصادی 25 سالهای با یکدیگر دارند که مدتهاست بر وابستگی هاوانا به مسکو یا پکن سایه انداخته است. در سال 1999 زمانی که هوگو چاوز به قدرت رسید، برای راهاندازی انقلابی سوسیالیستی برای توانمندسازی میلیونها نفر از فقرا و محرومان ونزوئلایی پیشقدم شد؛ مثل همان کاری که فیدل کاسترو برای کوبا انجام داده بود.
بهگفته دیپلماتهای پیشین آمریکایی در کودتای سال 2002 علیه چاوز کاسترو به شخصه برای محافظت از چاوز مداخله کرد. رهبر ونزوئلا نیز قدردانی خود را با حمایت مالی از کوبا، فراهم کردن شاهرگ اقتصادی در قالب نفت نشان داد؛ سیاستی که مادورو نیز آن را ادامه داد. بهگفته پینیون سه ماه آخر سال 2025، کوبا بهطور میانگین روزانه 35 هزار بشکه نفت از ونزوئلا دریافت کرد و بهطور مساوی حدوداً 7هزار بشکه از مکزیک و روسیه. او برای این تخمینهای خود از تصاویر ماهوارهای کشتیهای نفتی که در کوبا پهلو میگیرند، استفاده میکند چون هیچکدام از این کشورها چنین دادههایی را منتشر نمیکنند.
پینیون میگوید، سال گذشته مکزیک حدوداً 22هزار بشکه نفت در روز به کوبا فرستاد اما پس از سفر روبیو به مکزیک در ماه اوت برای فشار بر دولت مکزیک درباره مجموعهای از مسائل دوجانبه به 7هزار بشکه کاهش پیدا کرد.
مشخص نیست که کاهش ارسال نفت مکزیک به کوبا بهدلیل فشار سیاسی واشنگتن است یا بهدلیل کاهش تولید نفت خام این کشور. از آغاز دولت دوم، ترامپ مکزیک را در صورت عدم همکاری درباره مجموعهای از مسائل از جمله تجارت و کاهش میزان فنتانیلی که از مرز عبور میکند با اقدامات نظامی یکجانبه علیه کارتلهای مواد مخدر تهدید کرده است.
جمهوریخواهان سالهاست که از مکزیک میخواهند صادرات نفت خود را به کوبا متوقف کنند. ریکاردو زونیگا، یکی از مقامات پیشین آمریکایی که برای توافقی میان باراک اوباما، رئیسجمهور سابق آمریکا با کوبا میانجیگری کرد و در دولت ترامپ نیز خدمت کرده است، میگوید: «در میان جمهوریخواهانی مثل روبیو این باور وجود دارد که بهمحض قطع شدن شریان نفت ونزوئلا، اقتصاد کوبا سقوط میکند و منجر به خیزش مردمی میشود. آنچه در کوبا میبینیم بهنظر میرسد هیچ حد و مرزی برای بدتر شدن اوضاع وجود ندارد، بدون هیچ خیزشی.»
تحلیلگران میگویند، آنچه میتواند کوبا را از مداخله آمریکا نجات دهد این است که هاوانا از نظر اقتصادی چیزی برای عرضه به واشنگتن ندارد. ونزوئلا بزرگترین ذخائر نفتی جهان را دارد و ترامپ هم بارها این را تکرار کرده است. کوبا منابع محدودی دارد. این جزیره 90 مایل (حدوداً 145 کیلومتر) با ساحل آمریکا فاصله دارد. اگر سقوط کند میتواند باعث ورود مهاجران بیشتر به ایالات متحده شود و نگرانیهای امنیتی را رقم بزند. مایکل بوستامانته، کارشناس کوبا و دانشیار دانشگاه میامی میگوید: «اگر روبیو یا دیگران برای رویکرد «بعدی کوبا است» تلاش میکنند، سختتر میتوانند این امر را به ترامپ ثابت کنند.»
سقوط سیاست کالابرگ
شهروندان کوبایی ساعتها یا حتی روزها برای خرید کالاهای اساسی مانند روغن یا شیر در صف میایستند و خاموشیهای پیدرپی برق که باعث میشود همان مقدار مواد غذایی کمی که در یخچالهای خاموش خود نگه میدارند فاسد شود را تحمل میکنند. اودالیس ریس افول شرایط را با چشمان خود دیده است. ریس که خیاط اهل «هاوانای قدیم»، مرکز شهر و هسته تاریخی هاوانا است، از پنجره اتاق نشیمن خانه کوچکش به یادگاری از گذشته متروک کشورش نگاه میکند؛ لاشه زنگزده یک نیروگاه برق که زمانی برق محله فقیرنشین او در حاشیه منطقه توریستی محبوب پایتخت را تامین میکرد. این صحنه حالا یادآور خاموشیهای مداوم است.
ریس 56 ساله میگوید:«بله، ساعتهای طولانی بدون برق، 14، 15 ساعت. این آدم را وحشتزده میکند چون آدم را میترساند مواد غذایی که سختترین کالایی است که بهدست میآید، خراب شود. ما دیگر نمیدانیم چطوری قرار است زندگی کنیم، ما شبیه رباطهای انساننما هستیم.» در سالهای اخیر، سهمیه ماهانه برنج، لوبیا و سایر اقلام غذایی که از کالابرگهای جیرهبندی دولتی دریافت میکردند، تنها برای 10 روز کافی بوده است. اکنون این کالابرگها عملاً بیارزش هستند چون مواد غذایی بهندرت در فروشگاههای جیرهبندی دولتی پیدا میشوند.
مردم کوبا برای خرید بنزین باید حداقل از سههفته قبل از طریق یک اپلیکیشن برای دریافت نوبت ثبتنام کنند. یکی از ساکنان هاوانا به نیویورکتایمز میگوید که سه ماه پیش ثبتنام کرده و اکنون در نوبت 5هزار و پنجاه و دوم قرار دارد.
سیستم پزشکی کوبا که طلاییترین نتیجه انقلاب است حالا بهسختی میتواند مراقبتهای اساسی را فراهم کند. بهگفته شهروندان کوبایی که در آمریکا زندگی میکنند و برای کمک به خانوادههای خود پول میفرستند، بیماران و خانوادههایشان از کمبود دارو خبر میدهند و از مردم انتظار میرود ملحفههای خود را به بیمارستان ببرند.
این شرایط مهاجرت گستردهای از کوباییها را رقم زده است: از سال 2021 این جزیره 10درصد از جمعیت معادل یک میلیون نفر را از دست داده است. بخشی از این کاهش جمعیت بهدلیل تحریمهای اعمالشده از سوی ایالات متحده است اما تحلیلگران میگویند که اصلیترین مشکل مدیریت اقتصادی ضعیف دولت کوبا است.
از هر طرف که نگاه کنیم، کوبا بدترین دوران اقتصادی خود را در تاریخ 64 ساله انقلاب کمونیستی تجربه میکند. اورلنی پرز، 64 ساله، اقتصاددان در کوبا به نیویورکتایمز میگوید:«من که در آنجا بهدنیا آمدهام، من که در آنجا زندگی میکنم به شما میگویم: اوضاع هیچوقت بهاندازه حالا بد نبوده است، چون فاکتورهای مختلفی دست به دست یکدیگر دادهاند.»
سال 2015، زمانی که باراک اوباما، رئیسجمهور سابق آمریکا روابط با کوبا را عادیسازی کرد، جهشی در صنعت گردشگری کوبا ایجاد شد اما دوران همهگیری کووید-19 آسیب شدیدی به آن وارد کرد. از دست رفتن ناگهانی درآمدهای خارجی منجر به فروپاشی خدمات اساسی شد.
تولید مواد غذایی بهدلیل کمبود پول نقد برای خرید کودهای شیمیایی و تجهیزات کشاورزی بهشدت کاهش پیدا کرد و با قوانین کنترل قیمتها که هیچ مزیتی برای کشاورزان باقی نگذاشته، تشدید شد. کوچهها را تلی از زباله فرا گرفته و جمعآوری زباله به بزرگترین شکایت عمومی تبدیل شده است. کمبود سوخت منجر به عدم جمعآوری زبالهها شده و افزایش پشه منجر به شیوع بیماریهایی مثل تب دنگی و چیکونگونیا شده است. یافتن دارو بدون کمک بستگان در خارج از کشور برای ارسال آنها تقریباً غیرممکن است.
حقوق بازنشستگی ماهانه 3هزار پزو، کمتر از 7 دلار است در حالی که یک شانه 30 عددی تخممرغ 3600 پزو معادل 8 دلار قیمت دارد. حدوداً یکسوم کوباییها از خارج از کشور کمکهای مالی دریافت میکنند و برخی که در بخش خصوصی کار میکنند درآمد دلاری دارند اما حدوداً یکسوم از جمعیت، بهویژه بازنشستگان در فقر زندگی میکنند.
قطعی روزانه برق در نتیجه ژنراتورهای دیزلی فرسوده دوران شوروی و واردات کم نفتی، زندگی در این جزیره را به فلاکتی تبدیل کرده است. یوانی سانچز، روزنامهنگار مستقل کوبایی این هفته گزارش داد که مقامات عالیرتبه در جلسات رسمی پایان سال 2025 هشدار دادهاند که این کشور «دیگر نمیتواند حتی حداقلیترین منابع مورد نیاز برای اداره کشور، بسیاری از نهادهها را تامین کند.»
با این حال ایده مداخله آمریکا در کوبا برای عدهای بهشدت نامحبوب است؛ حتی برای کوباییهایی که بهدنبال تغییر هستند. کارلوس آلزوگارای ترتو، دیپلمات پیشین کوبا در دولت کاسترو که در سال 1996 بازنشسته شد میگوید: «دوست نداریم کسی برای ما قلدری کند و دوست نداریم این قلدری از طرف روبیو باشد. بیشتر مردم اینجا تغییر میخواهند اما این تغییر را در اینجا میخواهند نه اینکه از خارج تحمیل شده باشد. آلزوگارای، اصلاحطلبی که حالا بهدنبال بازگشایی در روابط کوبا است میگوید که «تغییر در ونزوئلا بر کوبا تاثیر بسیاری میگذارد. اما این فرصتی برای دولت کوباست تا خود را اصلاح کند.»
بوستامانته هم مثل پینیون میگوید که واشنگتن ممکن است آنقدر درگیر ونزوئلا باشد که وقتی برای مقابله با کوبا نداشته باشد. آنها هر دو میگویند که در هاوانا هیچ شریک بدیهی برای اتحاد با واشنگتن وجود ندارد، کسی مثل دلسی رودریگز، معاون مادورو که بهعنوان یک عملگرا دیده میشود و یکشنبه شب از آمریکا دعوت کرد تا با دولتش همکاری کند. بوستامانته میگوید: «اهداف روبیو همیشه واضح بودهاند. اما او باید پاسخ دهد: آنها با چه کسی میتوانند توافق کنند؟ جواب این است هیچکس. کوبا بیشتر یک کشور تکحزبی است بهنوعی که ونزوئلا هیچوقت نبوده است.»
شکست دستگاه اطلاعاتی کوبا در محافظت از مادورو
مقامات کوبایی خواستار سرکوب بینالمللی عملیات «جنایتکارانه» آمریکاییها برای ربایش مادورو شدهاند. اما چنانچه جزئیات حمله روشن شود، بهسختی میتوان گفت کدام رژیم باید سوگواری کند. موفقیت این عملیات نتیجه شکست غافلگیرانه زرادخانه امنیتی و دستگاه اطلاعات نظامی کوبا بود که بهشدت به آن افتخار میکرد و مسئولیت حفاظت از رهبر ونزوئلا را برعهده داشت. کوبا میگوید 32 سرباز و ماموران امنیتیاش هنگام «مبارزه» با حملات آمریکاییها کشته شدهاند اما با اینکه نیروهای ویژه آمریکا با میزانی مقاومت روبهرو شدند، هیچ تلفاتی را گزارش نکردند.
تبعات حمله آمریکا به ونزوئلا احتمالاً روابط کوبا و ونزوئلا را تغییرشکل میدهد. پاول ویال، اقتصاددان کوبایی در دانشگاه Pontifical Javierian University میگوید: «اگر روابط ونزوئلا با ایالات متحده دوباره تنظیم شود، روابط ونزوئلا با کوبا به اهرم فشار تبدیل میشود. بدون ونزوئلا بهعنوان یک متحد، خطر باقی ماندن در نوعی خلأ ژئوپلیتیک برای کوبا وجود دارد که از نظر اقتصادی منزویتر میشود و تبعات اجتماعی غیرقابلتصوری را رقم میزند.»
در ازای سوخت، هاوانا دهههاست که بریگاردهای پزشکی خود بهعلاوه افسران نظامی و اطلاعاتی را به ونزوئلا میفرستد که این تخصص را از دههها جاسوسی از مردم خود کسب کرده است. اگر همانطور که ترامپ میگوید برنامه دارد تا ونزوئلا را در دوران گذار «اداره» کند (که اصلاً معلوم نیست منظورش از «اداره» ونزوئلا چیست)، دلسی رودریگز، جانشین مادورو که قسم یاد کرد، شاید باقی مشاوران نظامی کوبایی را بازگرداند. بهرغم شکست در محافظت از مادورو، ممکن است حتی کسی برای محافظت از رودریگز باقی نمانده باشد و رودریگز را در معرض جنگ داخلی و تهدیدهای ترامپ مبنی بر سرنوشتی «بدتر از مادورو» در صورت عدم همکاری قرار دهد.
نگرانی اصلی کوبا نفت است. رودریگز وزیر انرژی ونزوئلا هم هست. بهگفته دیپلماتها با اینکه او از نظر ایدئولوژیکی بهشدت با کوبا همسو است، اما صبر او از عدم قدردانی کوبا و عدم توانایی برای پرداخت سوخت ارزان رو به اتمام است. ریکاردو تروس، اقتصاددان متولد کوبا در دانشگاه آمریکایی در واشنگتن میگوید، اگر ونزوئلا نفت خود را به کوبا قطع کند «بهسختی میتوان تصور کرد که یک متحد خارجی بتواند این کمبود را جبران کند.»
اسکات همیلتون، معاون رئیس سفارت ایالات متحده در هاوانا از سال 2015 تا 2018 میگوید: «تصورم این است که حزب کمونیستی (کوبا) بهشدت نگران است.» کوبا از مکزیک و روسیه هم نفت وارد میکند. اما بهگفته همیلتون، ونزوئلایی که حالا تحت کنترل ترامپ قرار دارد «قرنطینه آشکار حول ونزوئلا و فشار احتمالی بر مکزیک را در پی دارد که باعث میشود نفت کوبا بالاخره تمام شود و هیچ پدرخوانده افسانهای برایش باقی نمانده باشد.»
نه روسیه و نه ایران بهنظر نمیرسد بتوانند این شکاف را پر کنند. روسیه اما احتمالاً بهترین امید کوبا است. این دو کشور در سالهای اخیر همکاریهای نظامی و اقتصادی خود را تشدید کردهاند و بهدنبال توافقهای دفاعی بودهاند. گزارشها از پهلو گرفتن کشتیهای روسی در هاوانا خبر میدهند.
در سال 2024، دو سال پس از حمله روسیه به اوکراین، میگل دیاز کانل، رئیسجمهور کوبا برای روسیه در عملیات ویژه نظامی خود آرزوی موفقیت کرد. این دو توافقهای تجاری امضا کردند و سرمایهگذاریهای روسیه در استخراج نفت و کشاورزی در کوبا افزایش یافته است. گرهخوردگی روسیه با کوبا، بیش از هر چیزی ممکن است نگذارد ترامپ نزدیک شود. این همان چیزی است که رژیم کوبا به آن امید دارد.
با وجود تمام مشکلات کوبا و جنبه جدید تهدیدآمیز ترامپ، روحیه برخی از دیاسپورای کوبایی در میامی با 6 دهه ناامیدی خراب شده است. ینییر رومرو، آرایشگر 42 ساله که در سال 2022 این جزیره را ترک کرده در حالی که موهای مشتریاش را در منطقه «هاوانای کوچک» در میامی کوتاه میکند، میگوید: «درست است که کوبا در بحران است. اما هر آنچه به ما یاد دادهاند این بود که چگونه بدون هیچی به زندگی ادامه دهیم.»
اما بهنظر میرسد برای برخی دیگر امید هیچوقت از بین نرفته است. جو گارسیا، کوبایی-آمریکایی متولد میامی عضو پیشین کنگره آمریکا میگوید: «ما در اینجا در سوپ غلیظی از نوستالژی شنا میکنیم. ما اینجا ایدهای از نوعی عدالت در آخر را با خود داریم که کمونیسم پیروز نشده است، اینکه هیچوقت مبارزه را کنار نگذاشتیم و مردم هنوز تلاش میکنند راهی پیدا کنند تا آزادی را به کوبا برگردانند.»
