دشواری عادی بودن

اگر تنش تاریخی میان ایران و آمریکا واقعاً رو به پایان باشد شاید بزرگترین اشتباه این باشد که تصور کنیم مسئله اصلی ایران در سالهای آینده اقتصاد دیپلماسی یا حتی سیاست خواهد بود. همه اینها مهم‌اند، اما به گمان من مسئله‌ای عمیق‌تر در زیر همه آنها در حال شکل گرفتن است.

ایران شاید در آستانه ورود به وضعیتی قرار گرفته باشد که بتوان آن را گذار از جامعه استثنایی به جامعه عادی نامید؛ گذاری که چه بسا از خود انقلاب جنگ و تحریم نیز دشوارتر باشد.

ما بیش از چهار دهه است که در وضعیت استثنایی زندگی کرده ایم انقلاب جنگ تحریم تهدید خارجی منازعات منطقه ای و رویارویی با آمریکا تنها مجموعه ای از رویدادهای سیاسی نبوده اند بلکه به بخشی از تجربه زیسته چند نسل از ایرانیان تبدیل شده اند و بخش مهمی از زبان سیاسی نظام

ارزشی تخیل تاریخی و حتی عواطف جمعی ما در دل همین وضعیت شکل گرفته است.

اما تاریخ طنزهای پنهان خاص خود را دارد. گاهی بزرگترین بحران ها نه از شکست بلکه از موفقیت زاده میشوند.

سال ها برای هدفی بزرگ مبارزه میکنی همه چیز حول آن هدف سازمان می یابد. نهادها شکل میگیرند نیروها بسیج میشوند نظام منزلت اجتماعی بر اساس آن ساخته میشود فضیلت ها تعریف میشوند و هویتها شکل می گیرند. اما روزی فرا می رسد که ناگهان پرسشی ظاهر میشود که هیچ کس برای آن آماده نیست:

حالا چه؟

من این وضعیت را بحران موفقیت می‌نامم زیرا بسیاری از انسانها جنبش‌ها و حکومتها برای دوران مبارزه ساخته شده اند نه برای دوران پس از مبارزه آنها

میدانند چگونه مقاومت کنند اما لزوماً نمی دانند چگونه در شرایط عادی زندگی کنند.

اگر روزی دشمنی تاریخی با آمریکا به حاشیه برود ایران احتمالاً با چنین وضعیتی روبرو خواهد شد. بخش مهمی از انرژی روانی و سیاسی جامعه که دهه ها حول یک مسئله بزرگ سازمان یافته بود، آزاد خواهد شد. اما آزاد شدن انرژی همیشه به معنای آرامش نیست. گاهی به معنای سرگردانی است. زیرا پس از بحران موفقیت بحران بزرگتری آغاز می شود؛ بحران عادی شدن.

شاید عجیب به نظر برسد، اما زندگی عادی از زندگی قهرمانانه دشوارتر است.

در دوران های استثنایی جهان ساده تر است. دشمن معلوم است. خطوط نبرد روشن اند. فداکاری معنا دارد و انسان احساس می کند در متن حادثه ای بزرگ زندگی میکند. اما زندگی عادی چنین نیست.

زندگی عادی بر شانه هزاران امر کوچک استوار است؛ اموری که چندان باشکوه نیستند، اما تمدنها بر آنها بنا میشوند. نظم قانون اعتماد، وجدان کاری، مسئولیت پذیری آموزش کیفیت نهادها بهره وری احترام به حقوق دیگران و صداقت حرفه ای جنگیدن به قهرمان نیاز دارد اما زندگی عادی به شهروند.

دشواری عادی بودن برای حکومت

شاید یکی از دشوارترین بخشهای این گذار خود حکومت باشد. هر عصر تاریخی فضیلتهای خاص خود را دارد. دوران های بحرانی به شجاعت مقاومت و بسیج نیاز دارند، اما دورانهای عادی بیشتر به کارآمدی عقلانیت نهادی انضباط اداری و توان حل مسائل روزمره محتاج اند.

در شرایط استثنایی مفاهیم بزرگ بر فضای عمومی حکومت می کنند. اما در شرایط عادی مسائل کوچک باز می گردند و اتفاقاً همین مسائل کوچک اند که کیفیت زندگی مردم را تعیین می کنند.

مردم هر روز با سیاست خارجی از خواب بیدار نمی شوند. آنها با کیفیت آب نان مدرسه حمل و نقل محیط زیست امنیت روانی رفتار ادارات کیفیت خدمات درمانی و امکان ساختن آینده فرزندانشان از خواب بیدار میشوند.

به همین دلیل ممکن است در سالهای آینده شاهد نوعی سقوط مقیاس باشیم ذهنی که دهه ها با مفاهیم عظیمی چون نظم جهانی مقاومت منطقه ای امنیت ملی و مسائل کلان تاریخی زندگی کرده است به تدریج به سوی مقیاس های کوچکتر و ملموستر حرکت خواهد کرد. این سقوط مقیاس در ظاهر نوعى تنزل است اما شاید در واقع نشانه بلوغ باشد.

تمدن ها زمانی بالغ میشوند که بتوانند به همان اندازه که به سرنوشت جهان اهمیت میدهند به کیفیت نان مدرسه پیاده رو کتابخانه عمومی و کرامت شهروندان نیز اهمیت بدهند. زیرا تمدن نه در لحظات استثنایی، بلکه در کیفیت امور روزمره متجلی می شود.

دشواری عادی بودن برای مردم

اما دشواری عادی شدن فقط مسئله حکومت نیست. مردم نیز باید هنر زندگی در شرایط عادی را بیاموزند.

جامعه ای که دهه ها خود را در نسبت با یک مسئله بزرگ تعریف کرده است ناگهان با نوعی خلا معنایی روبرو میشود. زیرا مسئله فقط از بین رفتن یک دشمن یا پایان یافتن یک منازعه نیست. مسئله این است که بخشی از هویت جمعی که حول آن شکل گرفته بود ناگهان موضوعیت خود را از دست می دهد. به همین دلیل پرسش حالا چه؟ فقط یک پرسش سیاسی نیست. یک پرسش وجودی است.

شاید انسانها بیش از آنکه تصور میکنند به بحران ها عادت میکنند. حتی گاه بخشی از هویت خود را بر محور آنها می سازند و درست به همین دلیل آرامش نیز میتواند اضطراب آور باشد.

در دوران های استثنایی انسان احساس میکند در دل داستانی بزرگ زندگی میکند. اما زندگی واقعی بیشتر از آنکه از لحظات باشکوه ساخته شده باشد از روزهای عادی تشکیل شده است؛ از کار خانواده دوستی مطالعه تربیت فرزند احترام متقابل وجدان کاری و هزاران امر کوچکی که شاید چندان قهرمانانه به نظر نرسند اما ماده خام تمدن را تشکیل می دهند.

انسانها دوست دارند در متن داستانهای بزرگ زندگی کنند، اما تمدن ها بخش اعظم عمر خود را نه در انقلابها و جنگ ها، بلکه در همین روزهای معمولی سپری می کنند.

تراژدی قهرمانان

در کنار همه اینها پدیده دیگری نیز رخ خواهد داد؛ تراژدی قهرمانان. هر عصر تاریخی قهرمانان خود را می سازد، اما همه قهرمانان متعلق به همه دوران ها نیستند.

دوران های بحرانی به شخصیت هایی نیاز دارند که بتوانند جامعه را در لحظات سخت هدایت کنند، اما دوران های عادی بیش از هر چیز به مدیران کارآمد معلمان خوب مهندسان خلاق، کارآفرینان موفق پزشکان مسئول دانشگاه های جدی و نهادهای قابل اعتماد نیاز دارند.

در چنین شرایطی نه فقط افراد بلکه خود نظام فضیلت ها دگرگون میشود فضیلت هایی مانند دقت تخصص انضباط قابل اعتماد بودن صبر و مسئولیت پذیری به تدریج اهمیت بیشتری پیدا می کنند. و همین جاست که گذار از یک عصر تاریخی به عصر دیگر همواره با تنش همراه می شود.

اما شاید مهمترین پرسش همچنان باقی باشد. آیا جامعه ایران پس از دهه ها زندگی در وضعیت استثنایی می تواند هنر عادی بودن را بیاموزد؟ زیرا عادی بودن به معنای بی اهمیت بودن نیست. برعکس شاید عادی بودن یکی از پیچیده ترین دستاوردهای تمدنی باشد.

جوامع توسعه یافته الزاماً جوامعی نیستند که قهرمانان بزرگتر یا شعارهای بزرگتر دارند. آنها جوامعی هستند که توانسته اند برای زندگی روزمره نیز منزلت قائل شوند، امور کوچک را جدی بگیرند و کیفیت عادی زیستن را ارتقا دهند.

شاید بلوغ یک جامعه از همان لحظه ای آغاز شود که بتواند بدون نیاز دائمی به بحران بدون دشمنی دائمی و بدون زیستن در وضعیت استثنایی برای زندگی عادی نیز معنا شکوه و حتی نوعی قداست قائل شود. زیرا شاید دشوارترین هنر تمدن نه جنگیدن بلکه خوب زندگی کردن باشد.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید